Góral, górnik i Jadwiga na 500-złotowych banknotach

„Dobra Jadwigo, piękna królowo, pokój i mądrość u Twego tronu, przemów za nami do Boga słowo, za ziemię Piastów i Jagiellonów. Chrzestną matką byłaś pogan, opiekunką dla uczonych, władcom tyś służyła radą, ciężar niosąc swej korony”. Czy taką modlitwę będziemy niedługo śpiewać, czując w kieszeni moc banknotu o najwyższym nominale? A może skończy się na nuceniu fragmentu „12 groszy” Kazika Staszewskiego „Dziesiąty grosz dla Jadzi, niech se Jadzia wsadzi, ona ma siłę oraz nieleczoną anginę”? Pożyjemy, zobaczymy. Tymczasem zerknijmy na banknoty. 500-złotowe.

Dawno, dawno temu Andrzej Rosiewicz śpiewał wesołą piosenkę o chłopcach radarowcach, czyli funkcjonariuszach milicji drogowej, którzy bezlitośnie karali mandatami wszystkich przekraczających prędkość. Gdzieś tak w połowie trzeciej minuty (2:25) rozpoczyna się historia o dzielnicowym, który wybrał się w dezabilu na wycieczkę.

„Dostrzegli go z dala, zapłacił górala”. Muszę przyznać, że już wonczas zainteresowało mnie, o co chodzi z tym góralem. I miał mi kto wyjaśnić, że przecież to 500 złotych z wizerunkiem górala. Emitowane w czasie wojny przez okupanta niemieckiego. Ale i kilka lat po wojnie góral funkcjonował jakby nigdy nic.

500_zł_1940_awers

A potem górala zastąpił górnik.

500_zl_1lipca1948

Źródło: banknoty.republika.pl

Po roku 1974 pojawił się na banknocie 500-złotowym Kościuszkobanknot_500zl_1974

Źródło: banknotypolskie.pl

Jakoś jednak nie słyszałem, żeby ktoś zapłacił za coś *górnika albo *Kościuszkę. (Gwiazdką oznacza się formy hipotetyczne; o tej i innych funkcjach gwiazdki można przeczytać w Kompendium dobrej polszczyzny).

Ale nie tylko banknoty 500-złotowe emitował ostatnimi czasy Narodowy Bank Polski. 500-złotowy numizmat wydano z okazji piłkarskich mistrzostw Europy w 2012 r., a także kanonizacji Jana Pawła II. W serii wznowień okolicznościowych medali Stanisława Augusta Poniatowskiego mnie się najbardziej podoba 500-złotowa św. Jadwiga, królowa (król) Polski.



O GÓRALACH WTRĘT

Jak wiadomo, choćby z naszego bloga, interesuje mnie tradycyjna kultura oraz język Podhala, Orawy, Spisza, Pienin, okolic Babiej Góry i Żywca, Łącka i Kamienicy. Są to bezsprzecznie tereny górskie, zamieszkane od kilku stuleci przez lud zwany góralami — no właśnie, przez g czy G? Gdy na festiwalu w Kazimierzu Dolnym występują Kurpie przez duże K i górale przez małe g, to wygląda to nieco niesprawiedliwie. W Kieszonkowym słowniczku ortograficznym (wyd. 6, 2005) autorstwa prof. Walerego Pisarka są Górale i górale.
Pisarek 2005 - góra, Góral, góralW 2010 r. na łamach Języka Polskiego dr Jerzy Krzyszpień z UJ postulował, by pisownię przez duże wprowadzić dla wszystkich konkretnych gór(al)skich grup etnograficznych (np. Górale Babiogórscy, pozdrawiam Zawoję i Skawicę), a słowo góral pisane od małej litery pozostawić na przykład dla mieszkańców Ałtaju i Andów.

Problem to potężny i może zajmiemy się nim kiedyś w Dobrym słowniku. Ostrożność jest wskazana, bo już nieraz wprowadzano reguły ortograficzne w teorii dobrze wyglądające, a potem w praktyce nie do stosowania (rozróżnienia okazywały się zbyt subtelne).
Gdyby ktoś myślał, że w ortografii wszystko już ustalono, myliłby się srodze.


WRÓĆMY DO 500-ZŁOTOWEGO BANKNOTU

Powody są dwa. Pierwszy: NBP (kulturalna wymowa to en-be-pe, a nieoficjalna, potoczna i pokątna to en-bep) ogłosił, że pracuje nad nowym walorem, 500-złotowym Sobieskim. Wnet się odezwały głosy, że nawet jeśli na banknotach mamy mieć samych królów, to dobrze by było, żeby przynajmniej jeden z nich był kobietą. Święta Jadwiga Andegaweńska byłaby jak znalazł, bo i kobieta, i król zarazem. Pojawiały się już takie projekty, a pewne kręgi pomysł ten chcą wcielić w życie, więc walczą o 500-złotową Jadwigę.

Jadwiga_500_z14657761Q

Pewna Zosia na pytanie „A kto był Kopernik” odpowiadała „Król”, inne zaś autorytety dowodziły, że „Kopernik była kobietą”, więc teoretycznie kandydatura jest do rozważenia, ale Kopernik się już opatrzył(a), bo był na patolu.
banknot_1000zl_1975

ILEŻ MOŻNA O PIENIĄDZACH, CZYLI JAK TO POWIEDZIEĆ

Wróćmy do słownika i języka. Zauważcie, że cały czas o pieniądzach o nominale 500 złotych pisałem, stosując zapis mieszany, cyfrowo-literowy: 500-złotowych500-złotowym500-złotowe500-złotowa500-złotowego.
Jak wymawialiście (czytając po cichu lub na głos) cząstkę 500-?

pięćsetzłotowy czy pięciusetzłotowy?

Zmierzyliśmy się ostatnio z tą kwestią, opracowując regułę słowotwórstwo: przymiotniki od sześćset kilometrów, czterysta tomów itp. (np. pięćsetkilogramowy). Jesteśmy ciekawi Waszych odpowiedzi, bo okazuje się, że kwestia jakoś przemknęła niemal niezauważona przez słownikarzy i słabo opracowana przez badaczy gramatyki.


PS Aktualizacja z końca 2016 roku: niestety Jadwiga przepadła. Rządzi już Jan III Sobieski:

Cóż, o gustach (czy tam urodzie) się nie dyskutuje…

Poniżej komentują tylko osoby, którym słowa wulgarność, hejterstwo, czepialstwo, spamowanie są znane wyłącznie z definicji w Dobrym słowniku. Inni muszą wiedzieć, że mamy nożyczki i nie zawahamy się ich użyć.

  • Rosiewicz na tym nagraniu z Opola się chyba pomylił w tekście, bo już w 1:35 śpiewa w refrenie „zapłacił górala”.

    • Maria Filipowicz

      Nigdy nie widziałam banknotu z góralem (pierwszy raz właśnie tu, w Ds), ale pamiętam, że piosenkę Rosiewicza rozumiałam bez wyjaśnień, a to znaczy, że wyrażenie musiało funkcjonować w języku. Może wskutek obfitości filmów nt. okupacji i literatury dotyczącej tych lat?
      I splotło się u mnie chyba z wizerunkiem górala z pamiętników z drewnianą okładką i drewnianych piórników. Popularny był też kiedyś motyw górala, który dziewczęta umieszczały sobie „ku pamięci” – główka jak ta z banknotu.

  • Maria Filipowicz

    „Jak wymawialiście (czytając po cichu lub na głos) cząstkę 500-?”

    Chyba wcale nie wymawiałam, ot ogarnęłam tekst wzrokiem, i tyle. Ale teraz wróciłam jeszcze raz do niniejszego wpisu, żeby głośno przeczytać wszystkie cząstki 500-. Ale czy takie powtórne czytanie liczy się jako sprawdzian?

    PS. Dziś w memie zobaczyłam 500 w funkcji stylistycznej:

    „O pińcet złoty tak się awanturować…” 😀

  • Maria Filipowicz

    Czas zanotować nową formę; PIĘJDZIESIĄT.